Türk ve Dünya Edebiyatında Hikaye(öykü) Türünün 

Tarihsel Gelişimi ve Önemli Temsilcileri

H İ K Â Y E

    İlk  Çağ  Anadolu’sunda masal  ve  tarihi  olayları  anlatan   eserlerle  oluşmuştur.  Orta  Çağda  özellikle  Hindistan’da  “Binbir  Gece  Masalları”  sağlam  bir  hikaye  geleneğinin  varlığını  bildirmektedir.  Bu  gelenek,  Arapça’dan yapılan  çevirilerle  Avrupa’ya   masal, efsane,  rivayetler  şekliyle  yayılmıştır.

      Hikâyeye  bugünkü  anlamda  ilk edebi  kimlik  kazandıran  İtalyan  yazar   Boccacio’dur.  XVI.  Yüzyılda yazdığı  “Decameron”  adlı  eseriyle  ilk  öykü  örneğini  vermiştir.   Rönesans’ın   etkisiyle  de  XIX. Yüzyıl  edebiyatının  en yaygın  türü  olmuştur.

      Bizde,  destanlar,   halk  hikâyeleri ,  ve  masallarla  eski bir  temeli  olan  bu  tür,  XIV. Ve  XV. Yüzyıl-da  “Dede  Korkut Hikayeleri”  ile   çağdaş  hikâye  tekniğine  yaklaşmıştır.

      XIX. yüzyılda  Tanzimat’la  gelen  yeniliklerle  birlikte  batılı  anlamda  ilk  örneğini Ahmet  Mithat  Efendi  “Letaif-i   Rivayet  ( söylene  gelen  güzel   şeyler )  adlı  eserini  yazarak  vermiş;  “Kısadan  Hise”  ile bu  türü  geliştirmiş, Sami  Paşazade  Sezai : “Küçük  Şeyler”  adlı  eseriyle  modern  hikâyeyi  oluşturmuştur.  Bağımsız  bir  tür  olma  özelliğini  ise  Milli  Edebiyat  döneminde   Ömer  Seyfettin’le   kazanmıştır.

TANIMI : Yaşanmış  ya  da yaşanabilecek  şekilde  tasarlanmış   olayları  kişilere  bağlı  olarak  belli  bir  yer  ve  zaman içinde   anlatan   türe  hikâye  diyoruz.

              <_script /><_script />                     HİKÂYENİN    UNSURLARI

    1)  OLAY:  Hikâyede  üzerinde  söz  söylenen  yaşantı  ya da  durumdur

2)      KİŞİLER:  Olayın  oluşmasında  etkili olan ya  da olayı  yaşayan  insanlardır.

3)     YER:  Olayın   yaşandığı  çevre  veya  mekândır.

4)     ZAMAN : Olayın  yaşandığı  dönem,  an   mevsim  ya  da   gündür.

5)     DİL  VE  ANLATIM :  Hikâyenin dili açık,  akıcı  ve  günlük  konuşma  dilinden  farklı olarak, etkili  sözcük,  deyim  atasözü  ve  tamlamalarla   zenginleştirilmiş   güzel   bir   dil  olmalıdır. 

Anlatım  ise:  iki  şekilde  olur   Hikâye  kahramanlarından  birinin ağzından  yapılan  anlatım  “hikâyede  birinci  kişili  anlatım” ;  yazarın  ağzından  anlatılanlar  “hikâyede  üçüncü  kişili  anlatım”

    HİKÂYEDE   PLÂN:

Hikâyenin    planı  da   diğer    yazı  türlerinde   olduğu  gibi üç  bölümden  oluşur; ancak bu  bölümlerin  adları  farklıdır. Bunlar:

     1) SERİM:   Hikayenin   giriş   bölümüdür.Bu  bölümde  olayın geçtiği  çevre ,  kişiler tanıtılarak  ana  olaya giriş  yapılır.

2)      DÜĞÜM : Hikayenin  bütün  yönleriyle  anlatıldığı en  geniş  bölümdür.

3)     ÇÖZÜM : Hikayenin sonuç  bölümü  olup   merakın bir  sonuca bağlanarak  giderildiği bölümdür

Ancak  bütün hikayelerde  bu plân uygulanmaz ,  bazı  öykülerde  başlangıç  ve sonuç  bölümü  yoktur .Bu bölümler  okuyucu  tarafından  tamamlanır.

                           Ö Y K Ü  Ç E Ş İ T L E R İ

    Hikâye, hayatın  bütünü  içinde  fakat  bir  bölümü  üzerine  kurulmuş  derinliği  olan  bir  büyüteçtir.  Bu büyüteç  altında  kimi  zaman    olay  bir  plan  içinde , kişi,  zaman,  çevre  bağlantısı  içinde   hikaye  boyunca  irdelenir.  Kimi  zaman  da büyütecin  altında  incelenen  olay  değil,  hayatın  küçük  bir  kesiti, insan  gerçeğinin  kendisidir  Bu  da öykünün  çeşitlerini  oluşturur.  Buna  göre

.    1) OLAY ( KLASİK  VAK’A )  HİKÂYESİ :  Bir  olayı  ele  alarak,  serim,   düğüm,   çözüm   plânıyla  anlatıp  bir  sonuca  bağlayan  öykülerdir.  Kahramanlar  ve çevrenin  tasvirine  yer verilir   Bir  fikir  verilmeye  çalışılır; okuyucuda  merak   ve heyecan  uyandırılır. Bu   tür,  Fransız  yazar Guy de Maupassant ( Guy dö Mopasan) tarafından   yaygınlaştırıldığı  için  “Mopasan Tarzı  Hikâye”  de  denir

      Bu  tarzın  bizdeki  en  önemli  temsilcileri: Ömer Seygettin, Refik Halit Karay, Hüseyin Rahmi Gürpınar  ve  Reşat  Nuri  Güntekin’dir..

   2)  DURUM   ( KESİT  )  HİKÂYESİ: Bir olayı  değil günlük  yaşamın  her  hangi  bir  kesitini   ele  alıp  anlatan  öykülerdir   Serim,  düğüm,  çözüm  planına  uyulmaz  Belli  bir  sonucu  da  yoktur. Merak  ve  heyecandan  çok  duygu  ve  hayallere  yer  verilir;  fikre  önem   verilmez,  kişiler  kendi  doğal  ortamlarında  hissettirilir.  Olayların ve  durumların  akışı  okuyucunun  hayal  gücüne  bırakılır.

    Bu  tarzın  dünya  edebiyatında  ilk temsilcisi   Rus  yazar  Anton    Çehov   olduğu   için  “Çehov   Tarzı   Hikâye”  de denir.

      Bizdeki  en  güçlü  temsilcileri : Sait  Faik  Abasıyanık,  Memduh   Şevket  Esendal  ve Tarık  Buğra’dır

   3)  MODERN    HİKÂYE :  Diğer  öykü  çeşitlerinden  farklı  olarak,  insanların  her  gün  gördükleri fakat  düşünemedikleri  bazı  durumların  gerisindeki    gerçekleri,  hayaller ve  bir  takım  olağanüstülüklerle  gösteren  hikâyelerdir.

       Hikâyede  bir  tür  olarak  1920’lerde  ilk  defa  batıda  görülen   bu  anlayışın  en güçlü   temsilcisi  Fransız  Kafka’dır  Bizdeki  ilk  temsilcisi  Haldun  Taner’dir.   Genellikle  büyük  şehirlerdeki  yozlaşmış  tipleri,  sosyal  ve  toplumsal  bozuklukları ,  felsefi  bir  yaklaşımla,  ince  bir  yergi ve  yer  yer  alay  katarak,  irdeler  biçimde   gözler  önüne  serer.

Günlük

Anı

 Mektup

Deneme

Makale

Eleştiri

Söylev(nutuk) Türü

Gezi Yazısı

Roman

Ropörtaj

Söyleşi

Tiyatro

Fıkra

“Haber Yazısı”

Fabl Türü

Hikaye(öykü)

Türk ve Dünya Edebiyatında Masal Türünün Tarihsel Gelişimi,

Önemli Temsilcileri ve  eserleri

Genellikle halkın yarattığı , ağızdan ağıza , kuşaktan kuşağa sürüp gelen ,çoğunlukla olağanüstü durum ve olayları yine olağanüstü kahramanlara bağlayarak anlatan halk hikayelerine masal denir.

Masallar , meydana geldikleri zaman bir kişinin malıyken , yaygınlaştıkça, yöreden yöreye, ülkeden ülkeye geçtikçe halkın malı olur.Masal , anonim bir türdür.

Masallarda genellikle iyilik-kötülük, doğruluk- haksızlık- adalet- zulüm , alçakgönüllülük – kibir…. Gibi zıt durumların temsilcisi olan kişilerin mücadelelerinden veya insanların ulaşılması güç hayallerinden söz edilir.

Masallarda yer ve zaman kavramları belirsizdir.

Anlatımda genellikle geniş zaman veya öğrenilen geçmiş zaman kipi ( -mişli geçmiş ) kullanılır.

Anlatım kısa ve yoğundur.

Masal kişileri her tabakadan seçilebilir.masallarda cinler , periler, devler: de rol alır.

Masalların bir kısmı hayvanlarla ilgilidir.

Masalların çoğu “ bir varmış, bir yokmuş …” ya da “ evvel zaman içinde , kalbur saman içinde …” gibi ifadelerle başlar.bunlara tekerleme ya da döşeme denir.tekerlemeden sonra olay ve dilek bölümleri gelir.Türk masallarında dilek bölümü “ onlar ermiş muradına …. “ ya da “ gökten üç elma düştü …” biçiminde başlar.

Masallarda milli ve dini motiflere hemen hiç yer verilmez.

Masallarda genellikle bir eğitim amacı saklıdır.masallar bu yönüyle didaktik ( öğretici) bir nitelik taşır.

Günümüzde bellli bir kişinin ortaya koyduğu yapma masallarda yazılmaktadır.
Türk masalları üzerinde, bizde PERTEV NAİLİ BORATAV , EFLATUN CEM GÜNEY … gibi kişiler çalışmışlardır.

Masal türünün Hindistan’da doğduğu sanılmaktadır.

Masal Türünün Önemli Eserleri

Binbir Gece Masalları (Doğu Masalı)
Grimm Kardeşlerin Masalları( Alman Edebiyatı)
Andersen Masalları ( Danımarka Edebiyatı) 
Perrault Masalları ( Fransız Ed.)

Günlük                    Anı

 Mektup                  Deneme

Makale                    Eleştiri

Söylev(nutuk) Türü             Gezi Yazısı

Roman                      Ropörtaj

Söyleşi                  Tiyatro

Fıkra                  “Haber Yazısı”

Fabl Türü                 Hikaye(öykü)

             Masal 

BEKLEMEK

DURAĞA GELELİ YARIM SAAT OLMUŞTU. Beklemekten bacakları sızlamaya

başladığından küçük mesafede gidip gelmeyi denedi. “Neden bu kadar gecikti?

” diye düşündü. Daha önce hiç bu kadar beklememişti. “Hep aynı saatte

geliyorum” diyerek saatine bir daha baktı. Dörde geliyordu işte. Otobüs

bozulmuş olmalıydı. Belki de lastiklerden biri patlamıştı. Yine de hiç bu kadar

uzun  süre beklediği olmamıştı. Yere oturup biraz dinlenmeye çalıştı.

Karşısındaki yüksek binaları süzdü bir süre. Onlar bitince arkalarındaki binalara

göz attı. Sonra altı şeritli yola takıldı bakışları. Yolda gidip gelen arabalar garip

görünüyordu. Hiçbir yerde hiçbir zaman durmuyorlarmış gibi sürekli hareket

hâlinde olduklarını varsaydı birden. İnsanı çileden çıkaracak derecede can sıkıcı

bir ayrıntıydı bu. Herkes nereye gidiyordu böyle?

Otobüs hâlâ görünmüyordu ortalıkta. Birilerine sorsa iyi olacaktı ama

görünürde birileri de yoktu. Bu duraktan bir tek kendisi biniyordu zaten. Daha

önce başka bir yolcuyla da karşılaşmamıştı. Yolun karşısındaki gündüz vakti

ışıkları yanıp sönen markete gidip sormayı geçirdi aklından, ama bu risk almak

demekti. En az yirmi adım ilerideki yaya geçidine gitmek, ışığı beklemek, altı

şeritli yolu geçmek, markete girip sormak, sonra geri dönmek çok uzun

sürebilirdi ve bu süre içinde de otobüs gelip gidebilirdi. İşte o zaman iş işten

geçerdi. Üstelik sorularına yanıt alacağı da kesin değildi. Markette

karşılaşacağı kişinin buradaki duraktan habersiz olma ihtimâli bile vardı.

“Pardon, anlayamadım. Durak mı dediniz? Nerede, hani? Daha önce hiç

otobüse binmedim. Demek yolun tam karşısında bir durak var. İnanın hiç

bilmiyordum. Kusura bakmayın size yardımcı olamayacağım. Ama isterseniz

müşterilere sorabilirsiniz. Belki konuyla ilgisi olan çıkar...” Falan filan... Yarım

saat sürme ihtimâli olabilecek bir duruma girmemeliydi. “Düşünmesi dahi

tahammül edilir gibi değil” diye mırıldandı. Vazgeçti.  

Biraz daha beklemeliydi, nasılsa gelirdi. Hiç gelmediği olmamıştı, aslında

geciktiği de hiç olmamıştı. Kesin önemli bir sorun çıkmıştı. Saat beşi geçiyordu

işte. Beklemek korkunçtu. Berbat hissediyordu insan kendisini. Bunu ancak

bekleyen anlayabilirdi. Hayatında hiç beklememiş olan bilemezdi. Çantasını

başının altına koyup uzandı. Gökyüzünü gezindi bir süre. Berrak mavide

dolanan beyaz öbekleri saydı. Ama hâla otobüs gelmemişti. “Ne olacak şimdi?”

diye düşündü. Sağda solda, kaldırımda, bu tarafta, karşı tarafta hiç yürüyen

insan yoktu. Kimse yürümeyi denemiyordu burada. Belki de bu yüzden otobüs

gelmekten vazgeçmişti. Neden olmasındı. Mümkündü tabiî. “Ben varım ama,

otobüs bunu çok iyi biliyor. Her gün aynı saatte burada bekliyorum” diye

düşündü. Sanki biraz da öfkelenmişti. Düşüncesinden geçen kelimeler biraz

sert vurgu yapmış gibi geldi ona. Sakinleşmeliydi. Şimdi bir otobüs yüzünden

gerilmenin hiç sırası değildi. Dünya hâli. Her şey, her zaman yolunda gidecek

diye bir kaide yoktu sonuçta. Ara sıra değişiklik yaşamanın tadına varmalıydı.

Yine de biraz sıkıcıydı. Yani işin içinde beklemek olmasaydı belki keyifli olabilirdi

ufak değişiklikler. Beklemenin sinirleri bozan tarafı ağır basıyordu.

Gözlerini kapattı. Uyuyakaldığında arabalar hâlâ yolda akıyordu. Anlık

rüyasında büyük beyaz bir otobüsü kovaladığını gördü. Dar sokaklardan

geçerken otobüs çarpmamak için bir incelip bir kalınlaşıyor, bazen karşısına

çıkanların üzerinden zıplıyordu. “Hiç böyle otobüs görmemiştim” diye düşündü.

Arkasından koşarken bir yandan da ona sesleniyordu var gücüyle: “Hey dur!

Beni almayı unuttun!” Ne çok bağırmıştı ki kısık sesini kendisi bile duyamamıştı.

Çok zamandır otobüs önde o arkada bu vaziyette idiler demek ki. Birden şehir

bitti. Yol bitti. Zemin bitti. Uçmaya başladılar. Neredeyse bir kelaynak ile

çarpışıyordu. “Önüne baksana, uçmayı bilmiyorsan ne işin var burada? İn

aşağıya!” diye çıkışan kelaynak ile konuşabilmeyi diledi bir an. Tam bir şey

söyleyecekken otobüsün karanlığın içinde kaybolmak üzere olduğunu farketti.

“Eyvah! Kaybedeceğim” diyerek uçuşunu hızlandırdı. Otobüs bir kara deliğin

içine atlamıştı.

Yoldan hızla geçen itfaiye arabasının siren sesiyle korkuyla yerinde zıplayarak

uyandığında önce nerede olduğunu anlayamadı. “Burası da neresi böyle? Ne

işim var benim burada?” diye mırıldandı. Otobüs durağında olduğunu

farkedince rüyasındaki otobüs hayâl meyal canlandı gözünde. Ayağa kalkıp

çantasını sırtına aldı ve yürümeye başladı. “Hiçbir şeyi beklememeliyim” dedi.

Bekleyerek kim bilir neleri kaçırmıştı. Bu kadar hızlı bir hayatta beklemek

gerilemek demekti. Şimdi, nelerden geri kalmış olabileceğini kestirmeye

çalışıyordu. Ama ne kadar düşünürse düşünsün bunu bilebilmesi mümkün

değildi.

Naz Ferniba